วิถีเมืองท่าเรือ: การอนุรักษ์จากภูมิปัญญาท้องถิ่นท่ามกลางการเปลี่ยนแปลง

ชุมชนริมแม่น้ำท่าจีนในเขตท่าฉลอม-มหาชัย ยังคงหลงเหลืออยู่ด้วยเรื่องราวมากมายเกี่ยวกับวิถีชีวิตคนเมืองท่าเรือสมัยก่อน บ้านเรือประมงจำลองบางหญ้าแพรกเป็นเสมือนพิพิธภัณฑ์มีชีวิตที่บันทึกเอาไว้ซึ่งเรือประมงโบราณหลากหลายชนิด

ลุงหนุ่ย ชัชวาล ชาวสมุทร ช่างฝีมือสร้างเรือจำลอง ได้ทุ่มเทชีวิตเพื่อรักษาอัตลักษณ์ชุมชนเอาไว้ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลง บริเวณนี้เต็มไปด้วยตัวแบบเรือหลากหลายแบบ ตั้งแต่เรือสัญจรทั่วไปในคลองไปจนถึงเรือลากจูงที่ใช้ออกหาปลาในทะเล โดยเด่นที่สุดคือ "เรือฉลอม" เรือประมงขนาดใหญ่ที่เป็นต้นกำเนิดของชื่อท่าฉลอม ซึ่งเคยเป็นเรือหลักของชาวประมงย่านนี้ แต่ปัจจุบันเหลือเพียงงานฝีมือของลุงหนุ่ยเท่านั้น

"ในแรกเริ่มชาวบ้านใช้เรือธรรมดาสัญจรทั่วไป ทำประมงในคลองหรือชายฝั่ง เมื่อชุมชนขยายตัวจึงต้องไปหากินในทะเลด้วยเรือโป๊ะหรือเรือฉลอม วันนี้เรือเหล่านั้นไม่มีแล้ว หากเราไม่เก็บรักษาไว้ก็จะสูญหายไปสิ้น ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าเสียดายมาก" ลุงหนุ่ยกล่าวในระหว่างการสัมภาษณ์

นอกจากเรือประมง ชุมชนนี้ยังมีความสัมพันธ์ลึกซึ้งกับ "ต้นจาก" พืชท้องถิ่นที่เคยอุดมสมบูรณ์ตามริมฝั่งแม่น้ำ คนโบราณนำมาใช้ประโยชน์ได้ทั้งต้น ใบจากใช้มุงหลังคาและทำฝาบ้าน ยอดอ่อนแปรรูปเป็นขนม ส่วนลูกจากอ่อนนำมาประกอบแกงหรือเป็นผักเหนาะจิ้มน้ำพริก เมื่อลูกจากมีอายุประมาณ 8-9 เดือนจะกลายเป็นขนมหวาน ทำให้ทุกส่วนของต้นจากมีคุณค่าการใช้สอย

ทีมงานสารคดีได้นำเยาวชนท้องถิ่นชื่อ ธันวา หมีพูห์ และ รุ่ง ไปเยี่ยมบ้านของ ป้าตุ้ม ประทุม ภรรยาลุงหนุ่ย เพื่อศึกษาการประกอบ "แกงโหม่งจาก" อาหารพื้นบ้านโบราณที่หากินได้ยากในสมัยปัจจุบัน กระบวนการเริ่มต้นจากการหั่นโหม่งจากส่วนอ่อน แช่ในน้ำเกลือเพื่อลดรสฝาดและยาง จากนั้นต้มและคั่วกะทิคั่วพริกแกงร่วมกับไก่ ความหอมกลิ่นอันเข้มข้นกระจายไปทั่วบริเวณบ้าน

"โหม่งจากหากินไม่ยาก เมื่อใดที่อยากกินก็ลงไปตัดข้างบ้านแล้วนำมาทำแกง สะดวกง่าย แต่น่าเสียดายที่คนรุ่นใหม่หลายคนไม่รู้จักแล้ว" ป้าตุ้มแสดงความเสียดาย

เมื่อแกงสุกและเสิร์ฟพร้อม เยาวชนที่เล่นน้ำจนหิวโหยรีบตักชิม ธันวาบ่นด้วยความประหลาดใจว่า "อร่อยมากเลยครับ นุ่มอร่อย" ก่อนตักซ้ำอีกครั้ง สิ่งนี้พิสูจน์ได้ว่าแม้เป็นอาหารโบราณแต่รสชาติกลับสดใหม่และน่าชื่นชอบ

ลุงหนุ่ยเชื่อมั่นว่าเพื่อให้เยาวชนรุ่นใหม่เข้าใจคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น พวกเขาต้องได้อยู่ใกล้ชิดและสังเกตเห็นประโยชน์ด้วยตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นป่าจากที่ใช้ทำของใช้และอาหาร หรือเรือประมงที่บรรยายเรื่องราวชุมชนทั้งหมด เพราะเมื่อคนรุ่นนี้จากไป เรือฉลอม แกงโหม่งจาก และป่าจากริมแม่น้ำท่าจีนอาจจะคงเหลือเพียงในตำนานเท่านั้น

เรื่องราวนี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งของสารคดี ผู้สนใจสามารถติดตามเรื่องราวเต็มรูปแบบได้ในรายการทุ่งแสงตะวัน ผ่านเพจทุ่งแสงตะวัน และช่องยูทิวบ์ Payai TV