ป.ป.ช.ภาค 1 เปิดสถิติร้องเรียนทุจริตจัดซื้อจัดจ้าง 'ล็อกสเปก' นำรายการผิดกฎหมายมากที่สุด

สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) ภาค 1 เปิดเผยข้อมูลการร้องเรียนการทุจริตในภาครัฐที่เพิ่มมากขึ้น โดยเน้นว่าการล็อกสเปคและการแบ่งซื้อแบ่งจ้างเป็นวิธีการทุจริตที่พบเห็นบ่อยที่สุด

ในการประชุมสื่อมวลชนสัมพันธ์ประจำปี 2569 เมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม ที่โรงแรมลพบุรี อินน์ รีสอร์ท นายวิวัฒน์ เจริญฉ่ำ รองเลขาธิการ ป.ป.ช. ภาค 1 เปิดเผยว่า หน่วยงานได้รับร้องเรียนทั้งหมด 666 เรื่อง ส่วนใหญ่เป็นการร้องเรียนตามกฎหมายอาญามาตรา 157 เกี่ยวกับเจ้าหน้าที่ละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ รองลงมาคือการจัดซื้อจัดจ้าง

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ถูกร้องเรียนมากที่สุด เนื่องจากมีบุคลากรกระจายตัวอยู่ในพื้นที่จำนวนมาก นอกจากนี้ยังมีร้องเรียนเกี่ยวกับกระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข และกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

ในด้านรูปแบบการทุจริตจัดซื้อจัดจ้าง นายวิวัฒน์ระบุว่าการล็อกสเปคเป็นวิธีที่ถูกร้องเรียนมากที่สุด รองลงมาคือการแบ่งซื้อแบ่งจ้างโดยแบ่งวงเงินไม่เกิน 5 แสนบาท จากนั้นคือการฮั้วประมูล การใช้นอมินี และการตรวจรับงานเป็นเท็จ

มูลค่าความเสียหายที่เกิดขึ้นแบ่งออกเป็นหลายด้าน โดยอสังหาริมทรัพย์ประสบความสูญเสีย 2,305 ล้านบาท โครงสร้างพื้นฐาน 700 ล้านบาท เงินอุดหนุน 497 ล้านบาท และคุรุภัณฑ์ยานพาหนะ/เทคโนโลยี 450 ล้านบาท

นายวิวัฒน์ชี้ให้เห็นว่าการทุจริตยังคงดำเนินอยู่และมีแนวโน้มรุนแรงขึ้น ปัญหาสำคัญคือผู้ร้องเรียนมักไม่กล้าเปิดเผยตัวตน แม้ว่า ป.ป.ช.มีระบบคุ้มครองพยาน แต่ผู้ร้องเรียนยังคงกังวลเกี่ยวกับอิทธิพล นอกจากนี้ผู้ใต้บังคับบัญชามักเกรงกลัวผู้บังคับบัญชา ซึ่งเป็นสาเหตุให้การทุจริตเพิ่มขึ้น

นายสุทธิ สุนทรานุรักษ์ ผู้ตรวจเงินแผ่นดินภาค 1 อธิบายถึงลักษณะความผิดปกติที่พบในการตรวจสอบโครงการจัดซื้อจัดจ้าง โดยเฉพาะการฮั้วและการสมยอมราคากัน ซึ่งมีสองรูปแบบหลัก คือ การเกี่ยวข้องกับผู้รับผิดชอบหรือจ้าหน้าที่ และระหว่างผู้เสนอราคาด้วยกันเอง ผลจากการฮั้วนี้ส่งผลให้ราคาที่เสนอใกล้เคียงกับราคากลางมากที่สุด หรือป้องกันไม่ให้คนนอกกลุ่มเข้ามาเสนอราคา

นอกจากนี้ยังพบการตรวจรับงานที่เป็นเท็จ โดยตรวจงานที่ไม่มีจริง เช่น การก่อสร้างถนนแต่ไม่มีถนนจริง หรือการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการก่อสร้างโดยไม่ได้รับอนุมัติ ปัญหาใหญ่อีกประการหนึ่งคือการใช้ทรัพยากรไม่เต็มศักยภาพ เช่น ก่อสร้างแล้วไม่ใช้หรือปล่อยให้ร้างเสีย

แม้รูปแบบการทุจริตบางเรื่องคล้ายคลึงกับอดีตและสามารถป้องกันได้ แต่บางเรื่องเปลี่ยนไปอย่างมาก ปัจจุบัน ป.ป.ช.ได้นำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาใช้ เช่น การตรวจสอบแบบ real time audit ที่สามารถระงับได้ทันที นอกจากนี้ยังใช้โดรนในการตรวจสอบพื้นที่ที่เข้าถึงยาก

นายสุทธิเน้นว่าการต่อต้านทุจริตต้องทำทั้งด้านการป้องกันและการตรวจสอบ จำเป็นต้องมีฐานข้อมูลที่ชัดเจนเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการป้องกัน ในมุมมองของผู้ตรวจสอบ ต้องพิจารณาว่าจะทำให้กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างตอบสนองทุกประเด็น ตั้งแต่ความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และการมีส่วนร่วมของประชาชน

สำนักงานตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) พยายามสื่อสารผลการตรวจสอบให้ประชาชนและสื่อมวลชนทราบ เพื่อปรับปรุงกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง ต้องนำข้อมูลและเทคโนโลยีมาช่วยตรวจสอบ เช่น การใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) เพื่อตรวจจับกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง ตรวจสอบความเกี่ยวข้องของกลุ่มบุคคล หรือสายสัมพันธ์กับพรรคการเมือง

ทั้ง ป.ป.ช.และ สตง.ต้องทำงานร่วมกัน เนื่องจากทั้งสองหน่วยงานมีกลไกเฝ้าระวังตามอำนาจหน้าที่ สุดท้ายประชาชนทุกคนต้องตระหนักและมีส่วนร่วมในการต่อต้านทุจริต เพราะเงินทั้งหมดมาจากภาษีของประชาชน